Opinia publiczna może być rozumiana jako reakcja zbiorowości ludzkich na działania polityczne, jako wyrażany publicznie stan świadomości owych zbiorowości. Dotyczy spraw ważnych dla społeczeństwa, często kontrowersyjnych. Jest zmienna, może ulec zmianom nawet w krótkim okresie czasu. W rozumieniu potocznym reakcja czy świadomość jest utożsamiana z wyrażającymi ją ludźmi i mówi się "reakcja opinii publicznej", "stanowisko opinii publicznej". W takim rozumieniu opinia publiczna to po prostu społeczeństwo, jego część dorosła, posiadająca prawa wyborcze, aktywna politycznie.
Choć najprościej byłoby ją widzieć jako aprobatę lub dezaprobatę wobec działań politycznych, to jednak badania opinii i analizy wskazują również na istnieje trzeciego stanu: obojętności wobec danego zjawiska. Często partie polityczne walczą właśnie o zmniejszenie się tej trzeciej grupy – o przeciągnięcie na swoja stronę obojętnych lub niezdecydowanych.
Opinia publiczna zwiększa poczucie więzi politycznej, co stanowi podstawę do kształtowania się elektoratów wyborczych. Osoby wyrażające podobne opinie skupiają się wokół symboli, poglądów, wartości – są podatne na wyrażenie poparcia dla polityków głoszących podobne poglądy.
Może dotyczyć spraw zarówno teraźniejszych jak i przeszłych; choć skupia się na sprawach krajowych, dotyczy również problemów o charakterze globalnym, czy spraw znajdujących się na styku spraw wewnętrznych i zagranicznych, jak w latach dziewięćdziesiątych w Polsce spraw związanych ze wstąpieniem Polski do NATO czy integracją z Unią Europejską.
Znajomość opinii publicznej wskazuje politykom, jakie są poglądy na temat danego zjawiska i jak duża część społeczeństwa je podziela. Danych dostarczają tu badania opinii publicznej, przeprowadzane przez wyspecjalizowane ośrodki. Badania te, przez fakt ich publicznego ujawnienia, wpływają również w pewnym stopniu na opinię publiczną. Część badań jest ujawniana w prasie, inne – wykonywane na zlecenie partii czy rządu – pozostają tylko do wiadomości zlecających, wpływając za to na ich działania.
Opinia publiczna jest kształtowana przez informacje, które do niej docierają, a te mogą być poddane manipulacji. Uważa się wręcz, że opinia publiczna jest często manipulowana przez przywódców partii i środki przekazu. Sprzyjającym tego typu działaniom jest czas kampanii wyborczej.
Często obok terminu opinia publiczna używa się określenia opinia społeczna. Eugeniusz Młyniec w swym artykule Opinia publiczna określa opinię społeczną jako pojęcie szersze niż opinia publiczna. Opinia społeczna ma według niego dotyczyć szerszego zakresu problemów, w tym problemów nie wiążących się bezpośrednio z polityką, takich jak wychowanie, transplantacja organów, aborcja. Eugeniusz Młyniec przyznaje jednak, że każdy z tych problemów może stać się problemem politycznym, gdy zainteresują się nim siły polityczne i wykorzystają do walki o władzę. Zwykle jednak pojęć "opinia społeczna" i "opinia publiczna" używa się wymiennie, to pierwsze jest rzadziej stosowane.
Jarosław Zieliński, Pojęcie opinii publicznej, Winter.pl, 12 lipca 1998